Kans dat we naar deze weersverandering gaan groter geworden door historische poolwervel

Poolwervel krijgt vroeg in het seizoen een stevige klap

De poolwervel is een uitgestrekte luchtcirculatie hoog boven het noordpoolgebied. Rond koude lucht draaien daar krachtige westenwinden. Tijdens de herfst bouwt die circulatie zich normaal verder op, doordat het poolgebied zonder zonlicht steeds sterker afkoelt. Het temperatuurverschil met zuidelijker gelegen gebieden neemt daardoor toe.

Nu wordt die opbouw stevig verstoord. De winden rond de poolwervel zijn sterk verzwakt en berekeningen wijzen op een mogelijke omkering naar oostenwinden. Ook vervormt de wervel sterk. Een uitgerekte vorm, een verschuiving weg van de pool en een tijdelijke splitsing zijn daarbij verschillende ontwikkelingen die niet automatisch hetzelfde betekenen.

De metingen en modelberekeningen van de poolwervel tonen een uitzonderlijk zwakke circulatie voor deze fase van het najaar. Dat maakt de situatie meteorologisch bijzonder, maar legt het verdere winterverloop nog niet vast.

Een mogelijk record vraagt om een belangrijk onderscheid

Bij berichten over een historische verstoring gaat het vooral over een mogelijke grote plotselinge stratosferische opwarming, vaak afgekort tot SSW. Daarvoor kijken meteorologen naar de gemiddelde wind op ongeveer dertig kilometer hoogte, rond zestig graden noorderbreedte. Een omslag van westenwind naar oostenwind is een belangrijk criterium.

Een verzwakte of vervormde poolwervel volstaat dus niet om elke historische vergelijking te maken. Ook een splitsing en een officiële grote stratosferische opwarming zijn geen begrippen die je zomaar kunt verwisselen. De vorm van de wervel en de richting van de gemiddelde wind beschrijven verschillende aspecten van dezelfde circulatie.

De verwachtingen wijzen op een gebeurtenis die uitzonderlijk vroeg zou vallen. Een mogelijk record is echter nog geen vastgesteld record. Ook het precieze moment waarop de wind zou omkeren, verschilt tussen berekeningen. De ontwikkeling moet daarom verder blijken uit de waarnemingen.

Waarom opwarming boven de pool toch winterkou kan bevorderen

Het woord opwarming klinkt misschien vreemd wanneer het tegelijk over winterkou gaat. Het betreft hier een temperatuurstijging in de stratosfeer, ver boven de luchtlaag waarin we leven. Bij een krachtige gebeurtenis kan de temperatuur daar in enkele dagen met tientallen graden stijgen. Dat voel je beneden niet rechtstreeks als warmer weer.

De mogelijke gevolgen verlopen via veranderingen in de luchtcirculatie. Een verstoring kan doorwerken naar de straalstroom en de verdeling van hogedrukgebieden. Daardoor kan de gebruikelijke aanvoer van relatief zachte oceaanlucht worden afgeremd. Met een geschikte ligging van de drukgebieden krijgt koudere lucht dan gemakkelijker toegang tot delen van Europa.

Dat proces vraagt doorgaans tijd. Bovendien werkt een verandering hoog in de atmosfeer niet bij elke gebeurtenis even sterk door naar beneden. De ligging van de drukgebieden blijft bepalend voor de regio’s die uiteindelijk zachter of kouder weer krijgen.

Wat betekent dit voor kou en sneeuw bij ons?

Uit deze verstoring alleen volgt geen betrouwbare voorspelling van sneeuw of extreme vrieskou in België. Daarvoor moet duidelijk worden hoe de atmosfeer dichter bij het aardoppervlak reageert. Een zwakke poolwervel kan de omstandigheden voor koude-uitbraken gunstiger maken, maar bepaalt niet waar die koude terechtkomt. Het is wel zo dat dit de kans op kouder en guurder herfstweer tot toenemen.

Ook een koelere periode in Europa bewijst op zichzelf niet dat de poolwervel daarvan de oorzaak is. Weersystemen in de lagere atmosfeer kunnen zelfstandig voor een andere windrichting zorgen. De wisselwerking kan bovendien van beneden naar boven beginnen: atmosferische golven kunnen juist bijdragen aan de verstoring boven het poolgebied.