Heeft het te maken met slavernij? Zo kwam Zwarte Piet in beeld als helper van Sinterklaas

Afbeelding bron: Photonews

Voor veel mensen begint het sinterklaasfeest met herinneringen aan een schoen bij de schouw, liedjes en een zak vol pakjes. Zodra de intochten beginnen, laait ook de discussie over de helpers van de Sint weer op. De ene herkent daarin een figuur uit zijn jeugd, de andere ziet een karikatuur die pijn doet. Intussen hoor je vaak dat het personage altijd al hetzelfde is geweest. De oudste prenten vertellen een ander verhaal.

De Sint kreeg pas later een knecht

Op het zeventiende-eeuwse schilderij Het Sint-Nicolaasfeest van Jan Steen zie je kinderen met geschenken en een jongen die naar de schoorsteen kijkt. Een herkenbare Piet staat er nergens op. Pas in een versje uit het einde van de achttiende eeuw duikt een knecht op. Uit die afbeelding valt niet af te leiden hoe mensen zich die helper toen voorstelden.

Rond 1850 krijgt de figuur een gezicht dat duidelijker te herkennen is. In het prentenboek Sint Nikolaas en zijn knecht van de Amsterdamse onderwijzer Jan Schenkman staat een donkere helper naast de Sint. Hij draagt onder meer de geldkist bij de intocht en helpt bij het uitdelen van lekkers. Het boek werd populair en bleef tientallen jaren in druk. In een latere uitgave kreeg de knecht de pofbroek en baret van een page, een jonge bediende aan een hof.

Was Zwarte Piet bedoeld als een tot slaaf gemaakte?

Daarvoor is geen historisch bewijs gevonden. Het is onbekend of Schenkman een concreet persoon voor ogen had. Wat wel vaststaat, is dat zijn boek verscheen in een samenleving waarin de koloniale slavernij nog bestond. Nederland schafte de slavernij in Suriname en op de Nederlandse Caribische eilanden in 1863 af, dertien jaar na het verschijnen van het prentenboek.

Het verband zit vooral in de manier waarop de figuur door de jaren heen werd uitgebeeld. Een donkere bediende staat naast een witte bisschop die de leiding heeft. Later werd Piet herkenbaar aan onder meer een egaal geschminkt gezicht, een krulpruik en felrode lippen. Zulke trekken sluiten aan bij raciale karikaturen uit die tijd. Dat helpt verklaren waarom mensen in de traditionele figuur sporen van het koloniale verleden herkennen, ook als ze weinig weten over Schenkman zelf.

Waarom hebben zoveel intochten nu roetpieten?

Bij een roetpiet blijven de pakjes en de schoorsteen bij het verhaal horen. Een paar vegen op de wangen beelden uit dat de helper door de schouw is gekropen. De egaal donkere schmink en de andere karikaturale kenmerken verdwijnen. In Vlaanderen schaarden onder meer kinderzenders, onderwijskoepels en andere organisaties zich in 2016 achter het Pietenpact, een engagement voor een sinterklaasfeest zonder raciale stereotypen.

Hoe dat er concreet uitziet, verschilt per viering. Het Pietenpact laat ruimte voor roetvegen, kleurrijke gezichten of pieten zonder schmink. De discussie over een affiche voor de intocht in Aalter laat zien dat de traditionele voorstelling lokaal nog voorkomt. De figuur naast de Sint heeft door de eeuwen heen al vaker een ander uiterlijk en een andere rol gekregen. De roetpiet is de jongste bekende verandering in dat lange verhaal.