Koning Filip en koningin Mathilde op staatsbezoek maar wat als ontslag van regering volgt?

Een staatsbezoek terwijl thuis de spanning oploopt

Het koningspaar reist deze week naar Kazachstan, met bezoeken aan Astana en Almaty. De officiële agenda van het Paleis vermeldt het staatsbezoek van maandag 12 tot woensdag 14 oktober. Het programma draait onder meer om diplomatie, economische samenwerking, wetenschap en cultuur. Terwijl Filip daar zijn afspraken afwerkt, blijft een eventueel ontslag van premier Bart De Wever natuurlijk een zaak waarin de koning een rol heeft.

Stel dat De Wever besluit het ontslag van zijn regering aan te bieden omwille van de moeilijke begrotingsonderhandelingen, moet koning Filip dan onmiddellijk zijn programma stopzetten en het vliegtuig naar huis nemen? Zo'n automatische verplichting staat niet in de Grondwet. Een buitenlandse reis betekent ook niet dat de koning tijdelijk zijn functie neerlegt.

De koning blijft bevoegd in het buitenland

Artikel 96 van de Grondwet bepaalt dat de koning zijn ministers benoemt en ontslaat. Daar staat geen verplichting bij om een vrijwillig ontslag uitsluitend tijdens een persoonlijk gesprek in het paleis aan te bieden. Evenmin legt die bepaling vast dat de koning daarvoor op het grondgebied van België moet zijn.

De beelden van een premier aan de paleispoort zijn dus een vertrouwd onderdeel van de politieke praktijk, maar die verplaatsing is niet de grondwettelijke kern van de procedure. Die draait om het aanbieden van het ontslag en de beslissing die daarop volgt. De afstand tussen Brussel en Astana maakt overleg minder eenvoudig, zonder de bevoegdheid van Filip weg te nemen.

Kan De Wever zijn ontslag via een videocall bespreken?

Voor overleg op afstand hoeft een staatsbezoek geen onoverkomelijke hindernis te zijn. Een telefoongesprek of videoverbinding kan dienen om de koning te informeren en de situatie te bespreken. Uit het ontbreken van een verplichte fysieke ontmoeting volgt echter nog geen vastgelegde procedure waarbij een premier met één videocall zijn regering formeel laat ontslaan.

Dat onderscheid telt. Het gesprek, het aanbieden van het ontslag en de verdere formele afhandeling zijn verschillende stappen. Voor koninklijke akten geldt bovendien de regel van ministeriële medeondertekening, vastgelegd in artikel 106. Een gesprek via een scherm vervangt de vereiste documenten dus niet zomaar.

Hoe een eventueel ontslag tijdens deze reis precies zou worden behandeld, moet concreet worden geregeld. Een bevestigde afspraak over een videocall of een vervroegde terugkeer kan uit de openbare bezoekagenda niet worden afgeleid. Het zou daarom te ver gaan om nu al te schrijven dat De Wever zijn ontslag via video zal aanbieden.

Het Paleis houdt de verbinding met Brussel

Koning Filip volgt de binnenlandse politiek niet alleen. Het kabinet van de koning onderhoudt de band met de regering en de politieke wereld. De kabinetschef volgt dagelijks het politieke leven en informeert het staatshoofd. Ook de voorbereiding van politieke gesprekken en de controle van documenten behoren tot het werk van zijn medewerkers.

Dat biedt een organisatorische basis om ook tijdens een buitenlandse opdracht contact te houden. De premier hoeft dus niet te wachten tot Filip weer thuis is om een ernstige politieke ontwikkeling te melden. Een terugkeer kan een praktische keuze worden als persoonlijke gesprekken nodig worden geacht, maar volgt niet automatisch uit een ontslag van de regering.

Na een ontslag blijft het land bestuurd

Ook het aanbieden van ontslag betekent niet dat alle ministers onmiddellijk vertrekken. De koning kan zijn beslissing in beraad houden. Als het ontslag wordt aanvaard en de regering met lopende zaken wordt belast, blijft de ploeg in functie tot een opvolger aantreedt. Zo ontstaat er geen periode zonder regering.

De verdere politieke oplossing vraagt vervolgens overleg over een werkbare meerderheid. Het staatsbezoek neemt die noodzaak niet weg, maar blokkeert evenmin elk contact met de koning. Mocht De Wever de handdoek in de ring willen gooien, dan hoeft het eerste gesprek dus niet te wachten op een vliegtuig dat in Brussel landt. De precieze aanpak blijft afhankelijk van de situatie en de afspraken met het Paleis.