Je burgerrechten kwijtspelen voor de rechtbank: wat houdt dat precies in?

Een bijkomende straf

De ontzetting uit bepaalde rechten is in België een bijkomende straf die bovenop een hoofdveroordeling kan worden uitgesproken. Volgens de Federale Overheidsdienst Justitie gaat het om een maatregel waarbij een veroordeelde bepaalde rechten niet langer mag uitoefenen.

Dat betekent niet dat iemand plots geen burger meer is of alle rechten verliest. De Belgische Grondwet heeft het principe van de zogenaamde “burgerlijke dood” immers al lang afgeschaft. Een veroordeelde behoudt dus zijn fundamentele rechten als persoon, zoals het recht op een eerlijk proces, medische zorg of eigendom.

Welke rechten kunnen worden afgenomen?

Wanneer een rechter een ontzetting uitspreekt, gaat het vooral om politieke en maatschappelijke rechten. Het Belgische Strafwetboek somt verschillende mogelijkheden op.

Zo kan iemand het recht verliezen om te stemmen bij verkiezingen of zich kandidaat te stellen voor een politiek mandaat. Ook het recht om een openbaar ambt uit te oefenen kan worden afgenomen. Dat betekent bijvoorbeeld dat iemand geen burgemeester, schepen, parlementslid of bepaalde overheidsfunctie meer mag bekleden.

Daarnaast kan een veroordeelde worden uitgesloten van functies waarbij de wetgever een bijzondere vertrouwensrelatie belangrijk vindt. Denk daarbij aan opdrachten als voogd, curator of gerechtelijk bewindvoerder.

De Federale Overheidsdienst Justitie spreekt daarom over een ontzetting uit “bepaalde burgerlijke en politieke rechten”, wat duidelijk maakt dat het niet om alle rechten van een burger gaat.[1]

Wat met belastingen en andere verplichtingen?

Een veel voorkomende misvatting is dat iemand die zijn burgerrechten verliest ook geen belastingen meer zou moeten betalen. Dat is niet het geval.

Belastingen betalen is geen burgerrecht, maar een burgerplicht. De Belgische Grondwet bepaalt dat belastingen worden ingevoerd en geregeld door de wet.[4] Ook iemand die niet meer mag stemmen of zich niet meer verkiesbaar mag stellen, blijft dus belastingplichtig wanneer hij inkomsten of belastbaar vermogen heeft.

Hetzelfde geldt voor andere wettelijke verplichtingen. Een ontzetting uit rechten ontslaat niemand van de plicht om de wet na te leven of aan zijn financiële verplichtingen te voldoen.

Waarom bestaat deze maatregel?

De maatregel heeft vooral als doel om het vertrouwen in publieke functies en democratische instellingen te beschermen. Bij bepaalde zware misdrijven kan een rechter oordelen dat het niet wenselijk is dat een veroordeelde gedurende een bepaalde periode politieke macht uitoefent of functies met een grote maatschappelijke verantwoordelijkheid vervult.

De duur van de ontzetting hangt af van de omstandigheden van de zaak en van wat de wet voorziet. In sommige gevallen is de maatregel tijdelijk, in andere situaties kan ze zeer langdurig of zelfs definitief zijn.

Wie in een rechtszaak hoort dat iemand zijn burgerrechten verliest, moet dat dus niet letterlijk nemen. De veroordeelde verliest niet zijn volledige plaats in de samenleving, maar wel een aantal specifieke rechten die verband houden met politieke inspraak, openbare functies en maatschappelijke verantwoordelijkheden. Het gaat met andere woorden om een gerichte sanctie die het vertrouwen in het openbaar leven moet beschermen.