INTERVIEW. Expert geeft inzicht na cyberaanvallen op supermarkten: moeten we ons zorgen maken?

Hoe kunnen hackers de koelinstallaties van supermarkten manipuleren?

Dat hackers vanop afstand kunnen ingrijpen op koelinstallaties, heeft volgens Mathias Caluwaerts, strategisch adviseur bij Orange Cyberdefense Belgium, te maken met de manier waarop die systemen worden beheerd.

"Deze koelinstallaties zijn over het algemeen benaderbaar door externe partners met wie een supermarkt samenwerkt", legt Caluwaerts uit. Dat is op zich niet ongewoon: dankzij die toegang kunnen technici problemen opsporen en instellingen wijzigen zonder fysiek in de winkel aanwezig te hoeven zijn. Maar precies daar schuilt ook een mogelijk risico.

"Dat wil natuurlijk ook zeggen dat de toegang dan ook zeer goed beveiligd moet zijn, want anders kan iemand met minder goede bedoelingen wijzigingen aanbrengen aan de koelinstallatie."

Hoe de aanvallers precies toegang hebben gekregen, is voorlopig nog niet duidelijk. Er loopt een onderzoek en de resultaten moeten uitwijzen wat er daadwerkelijk is gebeurd. Toch zijn er volgens de cyberexpert verschillende scenario's mogelijk.

"Misschien heeft iemand het juiste paswoord in handen gekregen of stond de toegang van de applicatie publiekelijk open of misschien was er wel een beveiligingslek in de gebruikte software waardoor een aanvaller de werking van de koelinstallatie kon aanpassen.”

Wat moet er gebeuren om nieuwe aanvallen te voorkomen?

Welke maatregelen nodig zijn om zulke inmenging van buitenaf te voorkomen, hangt volgens de cyberexpert af van de manier waarop de hackers zijn binnengeraakt. "De veiligheid moet zodanig verbeterd worden zodat niemand onrechtmatig van buitenaf toegang kan krijgen tot het systeem", benadrukt hij.

“Blijkt uit het onderzoek dat de aanvallers gebruik hebben gemaakt van een kwetsbaarheid in de software, dan moet die zo snel mogelijk worden aangepakt. Dat kan door een patch of update te installeren. Daarmee wordt een fout of beveiligingslek in het programma hersteld, zodat aanvallers die zwakke plek niet langer kunnen misbruiken.”

Of er een mogelijk verband is met de incidenten in Frankrijk, daar bestaat voorlopig geen duidelijkheid over. "Hoewel de aanvallen in België gelijkenissen vertonen met die in Frankrijk zal ook het onderzoek nog moeten uitwijzen of er een verband is tussen de verschillende aanvallen of niet."

Waarom zouden hackers de koelinstallaties aanvallen?

Een andere belangrijke vraag is het motief van de aanvallers. Gaat het om geld, sabotage of willen ze vooral onrust veroorzaken? Volgens de adviseur van Orange Cyberdefense Belgium zijn er verschillende mogelijkheden, maar ontbreken voorlopig de nodige feiten om daarover uitspraken te doen.

Voor deze incidenten is publiek geen losgeldeis bekendgemaakt. Over een financieel motief kunnen we daarom voorlopig geen uitspraak doen.

Een ander mogelijk motief is het creëren van media-aandacht en maatschappelijke onrust. "Het zou bijvoorbeeld kunnen gaan over het feit dat je het niet slecht voorhebt met warenhuizen, maar het doet voor de aandacht dat zulke gebeurtenissen natuurlijk krijgen in de pers."

Zit er mogelijk een buitenlandse staat achter de cyberaanvallen?

Ook de identiteit van de daders is voorlopig onbekend. Als de bedoeling zou zijn om de publieke opinie of het vertrouwen in een land te beïnvloeden, kan een aanval volgens Caluwaerts passen binnen een bredere strategie van een staat. 

Maar dat betekent niet dat een buitenlandse overheid daadwerkelijk achter de aanvallen zit. Het is evengoed mogelijk dat één individuele hacker de systemen heeft aangevallen om zijn technische vaardigheden te testen of indruk te maken op anderen. Het onderzoek zal uiteindelijk moeten uitwijzen wie verantwoordelijk is en wat het motief was.

Cyberaanvallen kunnen ook fysieke gevolgen hebben

In het geval van de manipulatie van de koelinstallaties bij supermarkten werd een digitaal systeem gebruikt om een fysiek bedrijfsproces te beïnvloeden, met zichtbare gevolgen in de winkels.

"Dit is iets wat we binnen België nog niet vaak in de verslaggeving hebben gezien. Ransomware-aanvallen waarbij criminelen gegevens gijzelen, zijn intussen veel bekender bij het grote publiek.”

Internationaal zijn er al voorbeelden geweest van dergelijke aanvallen. De expert verwijst onder meer naar Noorwegen, waar vorig jaar de sluizen van een dam zouden zijn geopend na een cyberincident.

"Wanneer een apparaat geconnecteerd is met het internet, is het op een of andere manier te benaderen. En dus ook op een bepaald moment kwetsbaar."

Dat betekent volgens hem niet dat elk toestel zomaar gehackt kan worden. Veel bedrijven en instellingen beveiligen hun systemen met verschillende beschermingslagen, waardoor buitenstaanders met slechte bedoelingen niet zomaar toegang krijgen.

Moeten we ons nu meer zorgen maken over cyberaanvallen?

De gebeurtenissen bij de supermarkten roepen begrijpelijkerwijs vragen op over de veiligheid van andere installaties die met het internet verbonden zijn. Toch wil Caluwaerts vermijden dat mensen door deze incidenten onnodig ongerust worden.

"Wil ik daarmee zeggen dat we ons nu zwaar ongerust moeten maken ten opzichte van gisteren en vorige week? De aanval toont aan dat ook industriële en technische systemen aandacht verdienen op het vlak van cybersecurity, maar betekent niet dat plots alle toestellen kwetsbaar zijn.”

De belangrijkste les is dan ook dat bedrijven hun digitale toegangen zorgvuldig moeten beveiligen, externe verbindingen moeten controleren en software up-to-date moeten houden.

Het onderzoek naar de aanvallen op de koelinstallaties moet nog duidelijk maken hoe de hackers precies te werk zijn gegaan en wie erachter zit. Het wordt nu wel duidelijk dat cybersecurity niet alleen gaat over computers en persoonsgegevens beschermen, maar ook een rechtstreekse invloed kan hebben op de fysieke werking van bedrijven en de dagelijkse leefwereld van consumenten.