Op weg naar nieuwe verkiezingen? Wat koning Filip mogelijk kan beslissen

Wat heeft de koning precies beslist?

Premier Bart De Wever heeft zijn ontslag aangeboden nadat de begrotingsonderhandelingen binnen de federale regering waren mislukt. Koning Filip heeft dat ontslag voorlopig niet aanvaard. Hij houdt zijn beslissing in beraad en spreekt met de voorzitters van de vijf coalitiepartijen: N-VA, MR, Vooruit, CD&V en Les Engagés.

De koninklijke consultaties moeten duidelijk maken of er nog ruimte bestaat voor een compromis. De Wever wordt vrijdag opnieuw op het Paleis verwacht. De koning heeft de partijen uitdrukkelijk opgeroepen om het algemeen belang en de bereidheid tot compromissen voorop te stellen.

Dat is een belangrijk verschil met een definitieve breuk. De ontslagaanvraag ligt op tafel, maar de politieke zoektocht naar een oplossing binnen de bestaande coalitie loopt nog.

De echte tegenstelling: wie draagt de begrotingsinspanning?

De onderhandelingen draaien om een begrotingsinspanning van ongeveer 10 miljard euro. De belangrijkste breuklijn loopt tussen partijen die sterker willen besparen en partijen die een grotere bijdrage van vermogende groepen verlangen. N-VA en MR leggen meer nadruk op uitgavenbeheersing, ook in de gezondheidszorg. Vooruit en Les Engagés verzetten zich tegen de voorgestelde verdeling en willen hogere bijdragen van de sterkste schouders.

Daarmee gaat het conflict rechtstreeks over de rekening voor gezinnen en bedrijven. Minder overheidsuitgaven en hogere belastingen kunnen hetzelfde begrotingsdoel dienen, maar treffen andere groepen. De moeilijkste vraag is dus niet alleen hoeveel geld nodig is, maar vooral waar het vandaan moet komen.

Waarom een compromis politiek zo moeilijk ligt

De politieke analyse is dat elke partij een akkoord aan haar eigen achterban moet kunnen uitleggen. Voor partijen die belastingverhogingen willen beperken, is een extra bijdrage moeilijker te verdedigen zonder zichtbare besparingen. Voor partijen die sociale bescherming vooropstellen, ligt een akkoord moeilijk wanneer zij onvoldoende tegengewicht zien voor ingrepen in die bescherming.

Dat maakt een losse toegeving minder eenvoudig dan ze lijkt. Een maatregel kan voor de ene partij precies het bewijs van een evenwichtig akkoord zijn, terwijl een coalitiepartner er een aantasting van haar programma in ziet. Een doorbraak vraagt daarom waarschijnlijk een pakket waarin verschillende partijen tegelijk iets kunnen binnenhalen.

Er zijn nog signalen dat de coalitie verder wil

Een belangrijk aanknopingspunt is dat Vooruit na het gesprek met de koning nog steeds een akkoord binnen deze regering nastreeft. Conner Rousseau koppelde die bereidheid aan een eerlijke verdeling van de inspanningen. Zijn reactie na de audiëntie wijst dus op een voorwaardelijke opening, niet op een definitief afscheid van de coalitie.

Dat bewijst niet dat de onderhandelingen zullen slagen. Het betekent wel dat een cruciale partner publiek nog een uitweg openhoudt. Voor de inschatting van de verkiezingskans weegt dat zwaarder dan alleen de vaststelling dat de gesprekken zijn vastgelopen.

Een gevallen regering betekent niet automatisch verkiezingen

Zelfs wanneer het ontslag wordt aanvaard, volgen niet vanzelf nieuwe verkiezingen. Er kan ook worden onderzocht of een regering mogelijk is met steun binnen de bestaande Kamer. De verkiezingsuitslag verdwijnt immers niet doordat een regering ontslag neemt.

Artikel 46 van de Grondwet bepaalt onder welke voorwaarden de Kamer kan worden ontbonden. Bij ontslag van de federale regering kan dat nadat een volstrekte meerderheid van de Kamerleden ermee heeft ingestemd. De koning beslist daar dus niet los van het parlement over. Bij ontbinding moeten de kiezers binnen veertig dagen worden opgeroepen.

De inschatting: verkiezingen zijn mogelijk, maar nog niet de waarschijnlijkste uitweg

Op basis van de bevestigde stand van zaken lijkt een nieuwe onderhandelingspoging waarschijnlijker dan nieuwe verkiezingen. Het ontslag is nog in beraad, de consultaties richten zich op de coalitiepartners en Vooruit houdt een akkoord mogelijk. Dat zijn concrete aanwijzingen dat eerst wordt geprobeerd de bestaande samenwerking te herstellen.

Het verkiezingsrisico neemt wel toe als partijen hun bereidheid tot een compromis intrekken en ook een andere parlementaire oplossing onhaalbaar blijkt. Vooral een definitieve politieke breuk zou het beeld veranderen. Voorlopig zitten we daarom in een ernstige regeringscrisis, maar nog niet op een vastgelegd traject naar nieuwe verkiezingen.