Weersituatie wordt zorgwekkend: “Erger dan tijdens de recordzomer van 1976”

De aanhoudende warmte laat steeds duidelijker haar sporen na. Niet alleen de hoge temperaturen spelen daarbij een rol, ook het gebrek aan regen begint zwaar door te wegen. Waterlopen zakken, grondwaterstanden staan onder druk en de bodem krijgt nauwelijks de kans om opnieuw vocht op te nemen. De toestand doet stilaan denken aan een zomer die in België nog altijd bekendstaat als uitzonderlijk droog. Weerman Ron Cornelissen waarschuwt dat de huidige situatie zelfs ernstiger dreigt te worden.

Nauwelijks regen sinds half juni

Weerman Ron Cornelissen wijst bij TV Limburg op de combinatie van langdurig droog weer en verschillende periodes met zeer hoge temperaturen.

"Het feit dat het sinds half juni nauwelijks geregend heeft en dat in combinatie met de hittegolven die we al hebben gehad, zorgt voor extreem veel verdamping", zegt Cornelissen.

Dat is belangrijk. Bij hoge temperaturen verdampt niet alleen oppervlaktewater sneller, ook planten en de bodem verliezen veel vocht. Een plaatselijke regen- of onweersbui is dan lang niet altijd voldoende om het opgebouwde tekort weg te werken.

Cornelissen maakt daarbij een opvallende vergelijking. "Die twee samen zorgen dat we te maken hebben met droogte. Erger zelfs dan de droogte van de recordzomer van 1976."

Hij verwacht dat de toestand de komende dagen verder kan verslechteren. "Tegen het einde van de week zal het KMI extreme droogte afkondigen, wat voor bijkomende maatregelen zal zorgen."

Waarom de zomer van 1976 zo uitzonderlijk was

De vergelijking met 1976 is niet toevallig. Die periode staat in de Belgische weergeschiedenis bekend om een bijzonder zware combinatie van droogte en hitte.

Uit de historische gegevens van het KMI blijkt dat de problemen eigenlijk al vóór de zomer begonnen. In Ukkel viel tijdens de lente van 1976 slechts 69 millimeter neerslag, tegenover 179,8 millimeter als toenmalige normale waarde. Juni maakte de toestand nog veel erger. Er viel die maand amper 12,1 millimeter regen. Daarmee was het de droogste juni van de eeuw.

Daar kwam een uitzonderlijke hittegolf bovenop. Van 24 juni tot en met 8 juli 1976 bereikte de maximumtemperatuur in Ukkel vijftien dagen na elkaar minstens 30 graden. De volledige zomer telde daar slechts 23 neerslagdagen, terwijl 48 dagen destijds normaal was.

De gevolgen waren groot. Er ontstonden ernstige problemen met de drinkwatervoorziening en op sommige plaatsen moest water worden gerantsoeneerd. Brandweer, burgerbescherming en leger werden lokaal ingezet om met tankwagens water te verdelen. Ook landbouwers kregen zware klappen en in de Kempen braken natuurbranden uit.

Droogte zorgt nu al voor maatregelen

Ook in 2026 zijn er al beperkingen van kracht. Vlaanderen schaalde het beheerniveau voor droogte op 16 juli op naar code oranje. Medio juli bevonden ongeveer 70 procent van de meetpunten voor grondwater zich op een laag tot zeer laag niveau voor de tijd van het jaar.

Op verschillende plaatsen mag daardoor geen water meer uit onbevaarbare waterlopen of publieke grachten worden gehaald. In Limburg geldt het tijdelijke of permanente onttrekkingsverbod zelfs voor alle onbevaarbare waterlopen en openbare grachten. Ook in andere provincies zijn dergelijke verboden uitgebreid.

Dat betekent dat een verdere verslechtering niet noodzakelijk het begin van maatregelen is. Een deel daarvan bestaat al en kan bij toenemende waterschaarste nog worden uitgebreid.

Welke bijkomende maatregelen zijn mogelijk?

Wanneer de droogte verder aanscherpt, kunnen overheden strengere beperkingen invoeren om de resterende watervoorraden te beschermen. Provinciegouverneurs kunnen maatregelen nemen binnen hun provincie en ook burgemeesters hebben mogelijkheden om lokaal in te grijpen.

Een verdere uitbreiding of verstrenging van onttrekkingsverboden behoort tot de mogelijkheden. Op bevaarbare waterwegen kan water worden uitgespaard door schepen gegroepeerd door sluizen te laten varen. Ook aangepast stuwbeheer, bijkomende captatiebeperkingen en beperkingen voor recreatie kunnen worden ingezet.

Bij ernstige waterschaarste kan ook het niet-essentiële watergebruik sterker onder druk komen te staan. De Vlaamse overheid beschikt daarvoor over een afwegingskader waarmee bepaald kan worden welke toepassingen voorrang krijgen wanneer onvoldoende water beschikbaar is. De bescherming van de volksgezondheid staat daarbij centraal: drinkwater voor essentiële toepassingen zoals drinken, koken en wassen moet beschikbaar blijven.

Dat betekent niet dat bijvoorbeeld een algemeen verbod op auto's wassen, gazons sproeien of zwembaden vullen nu automatisch wordt ingevoerd. Zulke concrete beperkingen moeten door de bevoegde overheid worden beslist. De droogtetoestand kan wel aanleiding geven om dergelijke niet-essentiële toepassingen strenger te beperken wanneer de watervoorraden verder afnemen.

Herhaling van 1976 krijgt extra betekenis

De vergelijking met 1976 is vooral opvallend omdat die zomer decennialang als referentiepunt voor extreme droogte en hitte werd gebruikt. Destijds waren de gevolgen zo groot dat zelfs de drinkwatervoorziening plaatselijk in moeilijkheden kwam.

Vandaag bestaan er uitgebreidere systemen om grondwaterstanden, debieten en beschikbare watervoorraden op te volgen. Daardoor kunnen maatregelen eerder en gerichter worden genomen. Toch blijft de situatie kwetsbaar wanneer hoge temperaturen samengaan met weken zonder betekenisvolle regen.

Veel zal daarom afhangen van de hoeveelheid neerslag in de komende periode. Enkele lokale onweersbuien lossen een langdurig watertekort niet zomaar op. Er is gedurende langere tijd voldoende regen nodig om niet alleen de bovenste bodemlaag, maar ook waterlopen en grondwatervoorraden opnieuw aan te vullen.