Interview. Professor over extreme droogte: “We begonnen wel schrik te krijgen”

Drinkwater kwam tijdens de droogte dicht bij een kritische grens

Dat een droge zomer op zich niet meteen voor problemen zorgt, benadrukt professor Patrick Willems van KU Leuven aan Redactie24. “Een droge zomer kan de natuur wel aan, natuurlijk.” Maar de cijfers laten volgens hem wel een duidelijke evolutie zien. “We hebben de afgelopen tien jaar toch al voor de zevende keer een vrij extreme droogte meegemaakt.”

Tijdens deze zomer begon volgens de professor dan ook de bezorgdheid toe te nemen. “We begonnen deze zomer toch wel wat schrik te krijgen, omdat de droogte al heel lang aan het aanhouden was.” Als het nog twee weken langer droog was gebleven, hadden strengere maatregelen nodig kunnen zijn. De beschikbaarheid van drinkwater speelde daarbij een belangrijke rol.

Ook nu het al een beetje heeft geregend, blijft code oranje van kracht volgens een update van de Vlaamse Milieumaatschappij op 20 augustus: "Ondanks de recente neerslag blijven de waterpeilen en debieten in Vlaanderen uitzonderlijk laag. De regen van de voorbije dagen en de voorspelde neerslag zorgen ervoor dat de situatie voorlopig niet verder verslechtert, maar het opgebouwde tekort wegwerken zal nog tijd vergen. Het beheerniveau voor droogte blijft op code oranje."

Hoe wordt ons drinkwater tijdens een droge zomer verzekerd?

Drinkwaterbedrijven proberen zich op voorhand voor te bereiden op langere periodes zonder regen. Tijdens de winter wordt water opgeslagen in onder meer grote spaarbekkens en reservoirs. “Met die reservoirs moeten we dan een lange droge periode in de zomer mee overbruggen”, legt Willems uit.

Daarnaast wordt een deel van het drinkwater uit grondwater gehaald. Die combinatie moet ervoor zorgen dat er ook tijdens droge maanden voldoende water beschikbaar blijft. Maar zulke reserves zijn uiteraard niet onbeperkt. Wanneer een droogte lang genoeg aanhoudt, kunnen ook de strategische watervoorraden onder druk komen te staan.

Albertkanaal was belangrijk zorgpunt

Een van de grootste aandachtspunten tijdens de droogte was volgens Willems het Albertkanaal. “Het grootste zorgpunt dat we zagen aankomen was het Albertkanaal, omdat 40 procent van al het drinkwater in Vlaanderen uit het Albertkanaal komt.”

Het water in het Albertkanaal is afkomstig van de Maas. “We zagen dat het water in de Maas heel sterk aan het slinken was. Dat maakte de situatie extra gevoelig, want wanneer de waterstand van de Maas daalt tot een bepaalde drempel, zijn er afspraken van kracht tussen België en Nederland.

Ook afspraken met Nederland spelen een rol

De Maas is een grensoverschrijdende rivier en daarom zijn er afspraken gemaakt over de verdeling van het beschikbare water. Wanneer het waterpeil te laag wordt, kan Vlaanderen niet zomaar onbeperkt water uit het Albertkanaal blijven halen. “Er is een verdeelsleutel afgesproken met Nederland over hoeveel water Nederland maximaal uit de Maas en Vlaanderen uit het Albertkanaal mag nemen bij et bereiken van een kritische drempel.”

Tijdens de extreme droogte kwam die situatie volgens Willems steeds dichter bij een kritische grens. “Op een gegeven moment ging het echt wel in de richting van die kritische drempels.” Het overschrijden van die drempels kan gevolgen hebben voor verschillende gebruikers van het water.

Eerst minder water verbruiken

Als het waterpeil een kritische grens bereikt, worden niet meteen de kranen bij gezinnen dichtgedraaid. Er wordt eerst gekeken hoe het waterverbruik kan worden beperkt. “Wanneer we in dat scenario belanden worden er in eerste instantie maatregelen genomen om minder water te verbruiken zoals bijvoorbeeld een sproeiverbod.”

Ook in de scheepvaart waren er al maatregelen van kracht. Maar als de droogte nog extremer was geworden, zouden ook bedrijven en industrie langs het Albertkanaal met strengere beperkingen te maken kunnen krijgen. En daar zit volgens de professor een belangrijk risico: als er steeds meer watergebruikers moeten worden beperkt, komt uiteindelijk ook de drinkwatervoorziening in beeld.

In het slechtste scenario kan ook de kraan minder water geven

Een langdurige droogte kan dus veel verder gaan dan een tijdelijk verbod om de tuin te besproeien. Als de droogte blijft aanhouden, kunnen volgens Willems uiteindelijk drukdalingen in het leidingnetwerk ontstaan. “Dan zouden er nog strengere maatregelen moeten komen en zouden mensen minder water uit de kraan krijgen. En dat laatste wil je natuurlijk helemaal niet meemaken.”

Droogte is volgens professor een wake-upcall

Toch wil professor Willems deze zomer niet zomaar afdoen als een periode die uiteindelijk goed is afgelopen. “We zijn van het erge scenario gelukkig gespaard gebleven, maar het is toch opnieuw een wake-up-call. De klimaatevolutie begint toch wel een enorme impact te hebben waaruit risico's kunnen voortvloeien.”

Het gevaar zit in het overschrijden van een kritische drempel

Volgens Willems is droogte bovendien moeilijk uit te leggen aan de hand van een geleidelijke schaal van problemen. Zolang er voldoende water beschikbaar is, merken de meeste mensen er weinig van. Hij omschrijft het daarom als een soort '0 of 1-situatie'. 

"Zolang er nog net voldoende drinkwater is, is het allemaal geen probleem en hebben de mensen daar eigenlijk niet veel last van. Maar als plots de kritische drempel overschreden wordt, en het water is te laag in bepaalde gebieden, dan krijg je natuurlijk een enorme impact en gevolgen.”

De regen die uiteindelijk viel, zorgde ervoor dat Vlaanderen strengere maatregelen kon vermijden. Maar de waarschuwing van de waterexpert blijft overeind: naarmate extreme droogte vaker voorkomt, wordt het steeds belangrijker om Vlaanderen voor te bereiden op periodes waarin water echt schaars zou kunnen worden.

Ook nu nog is er nog waakzaamheid geboden betreft ons drinkwater, zo laat de Vlaamse milieumaatschappij weten: "De kraanwaterbevoorrading blijft nog steeds verzekerd dankzij de inspanningen van de drinkwatermaatschappijen en de waterbeheerders. Uit voorzorg blijft de statusindicator voor de drinkwaterbevoorrading op code geel (verhoogde waakzaamheid)."