Waarom zoveel mensen niet werken en van uitkering blijven leven in België: "Enorm probleem"

De werkzaamheidsgraad moet in België dringend omhoog. Meer mensen aan het werk krijgen is cruciaal om de betaalbaarheid van de pensioenen, gezondheidszorg en andere sociale voorzieningen veilig te stellen. 

In het televisieprogramma 'De Tafel van Ruben' legden politicus Jean-Marie Dedecker, William Boeva en professor arbeidseconomie Stijn Baert verschillende pijnpunten bloot. Hun opmerkingen wijzen op een structureel probleem dat veel verder gaat dan alleen de kostprijs van uitkeringen.

België telt honderdduizenden langdurig zieken

Een van de opvallendste problemen is het hoge aantal langdurig zieken. Jean-Marie Dedecker spaarde de kritiek niet. "We zijn het ziekste land van de wereld, ik praat dan niet over het financiële maar over lichamelijk. We hebben 576.000 langdurig zieken, dat is evenveel als Duitsland."

Het hoge aantal langdurig zieken vormt een zware uitdaging voor zowel de gezondheidszorg als de sociale zekerheid. Mensen die langdurig arbeidsongeschikt zijn, ontvangen doorgaans een vervangingsinkomen en blijven vaak jarenlang buiten de arbeidsmarkt. 

Uiteraard zijn er heel wat mensen die door ernstige aandoeningen onmogelijk opnieuw aan de slag kunnen. Toch roept de omvang van de groep ook vragen op over preventie, begeleiding en de mogelijkheden om mensen gedeeltelijk of volledig opnieuw aan het werk te krijgen.

Het debat mag daarbij niet worden herleid tot de vraag of langdurig zieken voldoende hun best doen. De manier waarop het systeem georganiseerd is, speelt een belangrijke rol. Dat maakt William Boeva duidelijk.

Wie opnieuw gaat werken, riskeert financiële achteruitgang

William Boeva wijst op een opmerkelijke tegenstrijdigheid in het Belgische uitkeringssysteem. Mensen met een beperking die willen gaan werken, kunnen financieel ontmoedigd worden omdat ze bepaalde tegemoetkomingen verliezen.

"Zij worden ook volledig niet gemotiveerd om te gaan werken. Als ik als persoon met een beperking ga werken, dan verlies ik alles en je kan niet meer terug. Er zit daar toch ook een structureel probleem dat wij die mensen niet motiveren om te gaan werken."

Dat is een belangrijk aandachtspunt in de discussie over de werkzaamheidsgraad. Een systeem dat mensen financieel onzeker maakt wanneer ze een stap richting werk zetten, kan onbedoeld de inactiviteit bestendigen. Wie niet weet of een uitkering later opnieuw beschikbaar is, zal minder snel het risico nemen om te gaan werken.

Een hervorming moet daarom niet alleen kijken naar de hoogte en voorwaarden van uitkeringen, maar ook naar de overgang tussen een uitkering en werk. Werken moet financieel lonen, zonder dat mensen met een beperking bij een mislukte werkhervatting meteen hun bestaanszekerheid verliezen.

Uiterst lage werkzaamheidsgraad bij niet-Europese migranten

Ook de arbeidsmarktintegratie van mensen met een migratieachtergrond kwam ter sprake. Jean-Marie Dedecker vindt dat dit thema te weinig aandacht krijgt in het politieke debat. 

"Ik hoor niemand praten over de migratie. Als we praten over de werkzaamheidsgraad bij niet-Europese migranten, dat is 50%. Dat wil zeggen dat één op de twee niet werkt. Dat is het laagste van gans Europa. Als je hier asiel krijgt, waarom dan niet zeggen dat je werk moet zoeken?"

Verschil tussen werken en niet werken is véél te klein

Professor arbeidseconomie Stijn Baert wijst op een fundamenteel probleem: het financiële verschil tussen werken en niet werken is in België volgens hem te klein. "In dit land levert werken veel minder op in vergelijking met andere landen."

"Je komt toe en je maakt de berekening tussen wat je hebt als je niet actief wordt en op een uitkering zit en wat je krijgt als je wel actief bent. In een land als Nederland betekent dat een gigantisch verschil, hier is dat verschil veel kleiner zodanig dat je je als migrant vastzet op niet werken. Dat is een enorm probleem."

Deze analyse houdt een zeer dringende boodschap aan de regering-De Wever in want meer mensen aan werk krijgen is  een van de belangrijkste uitdagingen voor de Belgische sociale zekerheid. Wanneer mensen na aftrek van belastingen, verlies van tegemoetkomingen en bijkomende kosten amper financieel vooruitgaan door te werken, verzwakt de stimulans om een job te zoeken of meer uren te presteren.

Dat probleem beperkt zich overigens niet tot mensen met een migratieachtergrond. Ook langdurig zieken, mensen met een beperking en langdurig werklozen kunnen met financiële drempels worden geconfronteerd wanneer ze opnieuw actief willen worden.

Sociale zekerheid vraagt meer dan nieuwe besparingen

De Belgische sociale zekerheid beschermt mensen die door ziekte, werkloosheid of andere omstandigheden niet zelf in hun inkomen kunnen voorzien. Maar de betaalbaarheid ervan staat onder druk wanneer te weinig mensen bijdragen en steeds meer mensen afhankelijk worden van uitkeringen.

De discussie mag daarom niet uitsluitend gaan over besparingen of meer belastingen bij de sterkste schouders. Ook de structurele organisatie van het systeem verdient aandacht. Hoe kunnen langdurig zieken opnieuw perspectief krijgen op werk? Hoe vermijden we dat mensen met een beperking financieel gestraft worden wanneer ze gaan werken? En hoe zorgen we ervoor dat nieuwkomers sneller hun weg vinden naar de arbeidsmarkt?

Zolang die vragen onvoldoende worden aangepakt, dreigt België in een vicieuze cirkel terecht te komen: minder werkenden moeten de kosten dragen van een steeds grotere groep inactieven. Denk daarbij ook aan de stijgende groep gepensioneerden.

Wie de sociale zekerheid op lange termijn wil beschermen, zal dus niet alleen moeten kijken naar wie meer moet betalen, maar vooral ook naar hoe meer mensen aan het werk kunnen.